Historia3 min czytania
Cebularz, bialy i pletzel. Kuzyni z jednej cebulowej rodziny
Pszenne ciasto, cebula, mak — i trzy zupełnie różne wypieki. Poznaj rodzinę pieczywa, które z żydowskich piekarni dawnej Rzeczpospolitej rozjechało się po świecie.

W skrócie
- Cebularz, bialy i pletzel wyrosły z tej samej tradycji aszkenazyjskich piekarni dawnej Rzeczpospolitej: pszenne ciasto, cebula i mak.
- Bialy to mała bułka z zagłębieniem wypełnionym cebulą, a pletzel to płaski, cienki i dość twardy placek z cebulą i makiem na całej powierzchni.
- Cebularz jest z tej trójki najbardziej „chlebowy”: ma zwykle 15–20 cm średnicy, miękki miękisz, goły chrupiący brzeg i surową cebulę z niebieskim makiem.
- Po wojnie bialy przetrwał głównie za oceanem, a cebularz został na Lubelszczyźnie i jako jedyny z trójki ma unijną ochronę nazwy (ChOG od 2014 roku).
Spis treści
Kto jadł nowojorskiego bialy, ten w pierwszym kęsie cebularza poczuje coś znajomego. To nie przypadek. Oba wypieki wyrosły z tej samej tradycji: aszkenazyjskich piekarni na ziemiach dawnej Rzeczpospolitej, gdzie z pszennego ciasta, cebuli i maku robiono tanie, sycące pieczywo na co dzień.
Bialy — bułeczka, która wyjechała z Białegostoku
Nazwa bialy to skrót od jidyszowego bialystoker kuchen, czyli „białostocki placek”. To niewielka, okrągła bułka z zagłębieniem pośrodku. Nie ma w niej dziurki, a wgłębienie wypełnia się cebulą, czasem z makiem. W przeciwieństwie do bajgla bialy nie jest obgotowywany przed pieczeniem, tylko od razu trafia do pieca.
Bialy zrobił karierę w Nowym Jorku, dokąd przywieźli go żydowscy imigranci. W rodzinnym Białymstoku tradycja niemal zaginęła wraz z Zagładą. Amerykańska krytyczka kulinarna Mimi Sheraton opisała poszukiwania jego korzeni w książce The Bialy Eaters (2000), opatrzonej wymownym podtytułem: The Story of a Bread and a Lost World.
Pletzel — cebulowa deska
Pletzel, nazywany w USA także onion board, to płaski placek posypany cebulą i makiem. W porównaniu z bialy jest większy, cieńszy, twardszy, bardziej płaski i zwykle nieco słodszy. Kroi się go lub łamie na kawałki.
Nazwa brzmi znajomo nie bez powodu. Według Tomasza Pietrasiewicza z Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” lubelski cebularz nazywano w jidysz tsibele pletzel, czyli po prostu placek cebulowy. Pisaliśmy o tym więcej w tekście o żydowskich korzeniach cebularza.
Cebularz — placek, który został w domu
Cebularz lubelski jest z tej trójki najbardziej „chlebowy”. To szeroki, płaski placek o średnicy zwykle 15–20 cm z miękkim, jasnym i lekko wilgotnym miękiszem. Ma goły, chrupiący brzeg szerokości 0,5–1,5 cm. Środek pokrywa surowa, pokrojona w kostkę cebula z niebieskim makiem, olejem i solą, która dopiero w piecu się rumieni.
Najważniejsza różnica nie dotyczy jednak kształtu. Po wojnie bialy przetrwał głównie za oceanem, a cebularz nigdy nie opuścił rodzinnego regionu. Tradycję przejęli lubelscy piekarze, a w 2014 roku jego nazwa została objęta ochroną w całej Unii Europejskiej.
Porównanie w pigułce
| Cebularz lubelski | Bialy | Pletzel | |
|---|---|---|---|
| Pochodzenie | Lublin | Białystok | żydowskie piekarnie Europy Środkowo-Wschodniej |
| Kształt | płaski, okrągły placek z brzegiem | mała bułka z zagłębieniem | płaski, szeroki placek |
| Wielkość | zwykle 15–20 cm | kilka–kilkanaście cm | duży, często krojony |
| Cebula | surowa, w kostce, z makiem | w zagłębieniu, często podsmażona | na całej powierzchni, z makiem |
| Tekstura | miękki środek, chrupiący brzeg | miękka, sprężysta | cienki i dość twardy |
| Gdzie dziś | Lubelszczyzna | głównie Nowy Jork | USA, Izrael, Europa |
| Ochrona nazwy | ChOG w UE od 2014 r. | brak | brak |
A bajgiel i obwarzanek?
To inna gałąź rodziny. Bajgiel i krakowski obwarzanek przed pieczeniem obgotowuje się we wrzątku — stąd ich lśniąca, zwarta skórka. Obwarzanek krakowski ma zresztą, tak jak cebularz, unijne Chronione Oznaczenie Geograficzne.
Co z tego wynika dla smakosza?
Jeśli lubisz bialy, polubisz cebularza — tylko nastaw się na więcej miękiszu i więcej maku. A jeśli chcesz sprawdzić różnicę na własnym talerzu, upiecz cebularze według naszego przepisu i porównaj je z bialy z pierwszej lepszej nowojorskiej piekarni. To chyba najsmaczniejszy sposób na lekcję historii.
Pytania i odpowiedzi
Czym różni się cebularz od bialy?
Bialy to niewielka, okrągła bułka z zagłębieniem, w którym jest cebula, czasem z makiem. Cebularz to szeroki, płaski placek o średnicy zwykle 15–20 cm, z gołym, chrupiącym brzegiem i surową cebulą z niebieskim makiem. Ma więcej miękiszu i więcej maku niż bialy.
Co to jest pletzel?
Pletzel, w USA nazywany też onion board, to płaski placek posypany cebulą i makiem. W porównaniu z bialy jest większy, cieńszy, twardszy i zwykle nieco słodszy. Kroi się go lub łamie na kawałki.
Skąd pochodzi nazwa bialy?
Bialy to skrót od jidyszowego bialystoker kuchen, czyli „białostocki placek”. Bułkę przywieźli do Nowego Jorku żydowscy imigranci, a w Białymstoku jej tradycja niemal zaginęła wraz z Zagładą.

